Azra Kahriman

Upotreba sile u međunarodnim odnosima

Upotreba sile u međunarodnim odnosima
Decrease Font Size Increase Font Size Text Size Print This Page

 „Najbolje je pobijediti bez borbe.“

Sun Tzu

 

Sila u međunarodnim odnosima predstavlja krajnje sredstvo koje države koriste za postizanje ciljeva, dok rat predstavlja najgrublji vid njene upotrebe. U međunarodnim odnosima države se rukovode „nekada moralom, nekada međunarodnim pravom, nekada silom, a uvek sopstvenim interesom.”[1] Veoma često sukob interesa politika, država može dovesti do rata. Rat spada u situacije koje narušavaju sigurnost ljudi. Tokom rata, vlade država donose odluke u cilju zaštite svojih građana i njihovih prava. Rat je stanje u kojem etičke norme ograničavanja upotrebe sile koje su i prije samog početka rata bile na snazi, su i dalje na snazi, ali su počesto narušene. Sama pojava organizovanog nasilja podriva temeljna načela ljudskih prava.

Rat zahtjeva primjenu određenih pravila, pa shodno tome jasno je da i upotreba sile, a pogotovo rat imaju svoja ograničenja. Kroz historiju plemena, države a kasnije i savezi su nastojali da pokažu svoju vojnu moć, koja je često bila odraz njihove jačine i uspješnosti. Povećanjem moći države su osiguravale bolji položaj na međunarodnoj sceni. „Društvena moć je mjera potencijala jednoga društva, a društvena sila mjera sposobnosti organiziranja i iskazivanja te moći društva.“[2] Države upotrebom sile nameću svoju moć drugim državama, uprkos otporu slabije države, o čemu govori i sam Max Weber, navodeći da moć podrazumijeva “izglede da se u okviru jednog društvenog odnosa sprovede sopstvena volja uprkos otporu, bez obzira na to na čemu se zasnivaju ti izgledi.”[3] Nije strana pojava rješavanja interesa u međunarodnim odnosima upotrebom sile. „In the early years of the twentieth century, nearly all states agreed on a ban on the use of force with explicit exception of selfdefence, thus legally only peaceful changes to the status quo.“[4] (U ranim godinama dvadesetog vijeka, skoro sve države su se složile da zabrane upotrebu sile osim u slučaju samoodbrane, na taj način samo mirne promjene u statusu quo.)

Poveljom Ujedinjenih nacija iz 1945. godine zabranjen je napadački rat, ali to ne znači da ne postoji mogućnost njegovog otpočinjanja. Uprkos tome što bi primjena sile od strane onih koji imaju monopol sama po sebi trebala da bude smatrana moralno neutralnom, nije isključivo da pod izvjesnim okolnostima dođe i do zloupotrebe vlasti.

 

 Oblici upotrebe sile u međunarodnim odnosima

        Poveljom UN-a upotreba sile, pa čak i sama prijetnja upotrebom sile je zabranjena. No ipak splet okolnosti na međunarodnoj sceni može dovesti do prijetnje upotrebom sile (pa i upotrebe sile), koja sa sobom nosi određene sankcije. Gareth Evans, australijski političar i bivši predsjednik Međunarodne krizne gupe, rekao je da ne postoji univerzalno prihvaćena praksa koja uređuje upotrebu sile.[5] Dodao je i to da države nastupaju zajedno kada donose odluke, idu u ratove kada ne bi trebale i ne poduzimaju vojne akcije kada bi trebale.[6] “Osnovni, najgrublji oblici upotrebe sile, a naglašeno vojne, oružane među državama, u međunarodnim odnosima jesu:

  1. rat
  2. agresija;
  3. oružana (vojna) intervencija;
  4. specijalne operacije.”[7]

 

Opšta definicija rata u međunarodnom pravu označava rat kao „oružani sukob država u cilju postizanja političke nadmoćnosti, sredstvima koja predviđa međunarodno pravo.“[8] Miloš Radojković u knjizi „Rat i međunarodno pravo“ navodi da je rat „položaj jedne nacije koja traži da silom postigne ono što smatra svojim pravom.“[9] U Leksikonu sigurnosti stoji da rat predstavlja “kompleksan, intenzivan i masovan sukob država, vojno – političkih saveza ili različitih društvenih snaga unutar jedne zemlje u kojem se masovno i organizirano primjenjuje oružana sila i vodi oružana borba radi ostvarivanja određenih političkih ekonomskih i vojnih ciljeva, država, naroda itd.. Osnovni sadržaj rata je oružana borba, ali se on ne svodi samo na nju već uključuje i druge oblike borbe (političku, ekonomsku, psihološku, moralnu itd.), što ga čini totalnim sukobom. U suštini rat je nastavak politike drugim (nasilnim) sredstvima i predstavlja najgrublji oblik političke borbe.”[10]

Nakon Pakta Lige naroda došlo je do problema oko definisanja pojma agresija. Vladimir Đuro Degan navodi da je „shodno podjeli ratova na legalne i nelegalne koju je on (Pakt) implicitno sadržavao, proizlazilo je da svaka država koja poštuje propisana ograničenja vodi legalan rat, čak ako je agresor.“[11] Definisanje ovog pojma je zahtijevalo ozbiljniji pristup koji bi postavio temeljnu odrednicu ovog dijela međunarodnog prava. Agresija predstavlja „napad, nasrtanje, svaki oblik nasilja, neizazvan napad jedne ili nekoliko država na suverenitet i teritorijalni integritet druge države, s ciljem teritorijalnog osvajanja ili nasilne promjene unutarnjeg uređenja, odnosno ostvarenja drugih političkih ili sličnih planova kojima se ugrožava nezavisnost i suverenitet ili teritorijalna cjelina napadnute zemlje. Najčešće je oružana borba i izvodi se primjenom vojne sile, ali obuhvaća i svaku akciju usmjerenu protiv teritorijalne cjeline i nezavisnosti druge države, ili protiv mira u svijetu.“[12]

Pitanje morala i opravdanosti oružanih ili vojnih intervencija je jedno od najtežih pitanja u ovom području nauke. Zašto u nekim slučajevima dolazi do intervencije, dok u drugima intervencija izostaje; šta je to što određuje da li je neka intervencija uspješna ili ne; da li će nakon intervencije doći do stabilnog mira, su samo neka od pitanja na osnovu kojih se intervencije razlikuju. Oružane intervencije zahtijevaju visok stepen odgovornosti od strane onih koji su odgovorni za te intervencije i onih koji ih sprovode. „Pod oružanom ili vojnom intervencijom u politici i praksi se podrazumijeva akt nasilnoga i gruboga miješanja jedne ili više država u unutarnje poslove druge države, njenu unutarnju i spoljnju politiku, upotrebom oružane sile (oružanih snaga) na njenoj teritoriji, radi ostvarivanja određenih političkih, vojnih, ekonomskih i drugih ciljeva.“[13]

Specijalne operacije su poseban oblik vojnog djelovanja koji uključuje posebno opremljene i organizovane snage koje predstavljaju odgovore na prijetnje savremenog doba. Specijalne snage su spremnije od obične vojske da se uhvate u koštac sa savremenim sigurnosnim pitanjima, i da u svakom momentu pruže zaštitu. U kojoj god državi da se pojavi sigurnosna prijetnja, ili narušavanje mira, prisustvo opremljenih i sposobnih specijalnih snaga je nužno. Ove snage su vojne jedinice trenirane da sprovode nekonvencionalne misije. Specijalne operacije predstavljaju „skup organiziranih aktivnosti i djelovanja koje određena država ili više njih poduzimaju u miru, u političkom, ekonomskom, vojnom, medijskom, ideološkom, kulturnom i svakom drugom pogledu, radi slabljenja sposobnosti za otpor, druge države (država), a u ratu slabljenje njene (njihovih) sposobnosti za odbranu i dovođenje te države (država) u određeni stepen zavisnosti i potčinjenosti, ali bez masovne upotrebe vojne sile.“[14] Provodeći specijalne operacije, države su nastojale da dođu do informacija koje bi im olakšale da ostvare svoje ciljeve. Taj dolazak do informacija počesto je uključivao špijunske aktivnosti u svrhu obavještavanja o prednostima/nedostacima suprotne strane i njene vojske. Beridan navodi da špijunaža i kontrašpijunaža, šezdesetih godina dvadesetog vijeka, kao i prijetnja silom i izgradnja baza, ali i pružanje podrške pokretu ili državi koja se nalazi u direktnom sukobu, dobija naziv specijalni rat.

Ni ratom, ni agresijom, pa tako ni oružanim (vojnim) operacijama i specijalnim operacijama se ne smiju kršiti temeljna ljudska prava. Međunarodnim pravom ova četiri prethodno pomenuta oblika upotrebe sile u međunarodnim odnosima su striktno definisani i povlače za sobom određene sankcije za počinitelja u slučaju njihovog kršenja.

 

 bosnia.alrasub.com
__________________________

[1] Mrkić Slavko, 2009, Međunarodno pravni tretman rata, Međunarodni problem, vol. 62, br. 3, str. 223-243; str. 224.

[2] Beridan Izet, 2003., Konflikti, Fakultet političkih nauka, Sarajevo, str. 31

[3] Weber Max, 1976., „Provreda i društvo, tom I i II, Prosveta, Beograd, str. 37

[4] Haselhaus Sebastian, 2002. International Law and the Use of Force, u A. Schwabach/A. Cockfield (Hrsg.), The Role of International Law and institutions, Kap. 1.36.1.7., in: Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS), EOLSS-Publishers under the auspices of UNESCO, Oxford 2002, str. 2

[5] “No universally accepted practice currently governs their use.” Gareth Evans, International Law and the United Nations: The Use of Military Force, 24. juni 2004. godine, pristup ostvaren 31.7.2014., http://www.gevans.org/speeches/speech106.html

[6] “States are seen as making up the rules as they go along, going to war when they should not be, and not taking military action when they should.” Isto

[7] Beridan Izet, 2003., Konflikti, Fakultet političkih nauka, Sarajevo, 107

[8] Avramov Smilja, 1973., Međunarodno javno pravo, Savremena administracija, Beograd, str. 363

[9] Radojković Miloš, 1947., Rat i međunarodno pravo, Beograd, str. 3

[10] Beridan Izet, Tomić Ivo, Kreso Muhamed, 2001., Leksikon sigurnosti, drugo izmijenjeno i dopunjeno izdanje, DES Sarajevo, str. 318[11] Degan Đuro Vladimir, 16. mart. 2011., Odgovornost za zločin agresije u svim njegovim aspektima, Rad Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti. Razred za društvene znanosti, No.510=48, str. 233-289; str. 239.

[12] Beridan Izet, Tomić Ivo, Kreso Muhamed, 2001., Leksikon sigurnosti, drugo izmijenjeno i dopunjeno izdanje, DES Sarajevo, str. 19

[13] Isto, str. 124

[14] Beridan Izet, 2003., Konflikti, Fakultet političkih nauka, Sarajevo, str. 358

 

Share This Post

Google1

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *