Azra Kahriman

Cenzura i sloboda štampe

Cenzura i sloboda štampe
Decrease Font Size Increase Font Size Text Size Print This Page

Ljudi često kažu: „Manje je vše.“ No, da li je to tako? Novinari su oduvijek htjeli da imaju neograničenu slobodu potražnje i predstavljanja informacija, dok su drugi htjeli da to ograniče. Ova dva htijenja su poznata u historiji komuniciranja pod nazivom „sloboda štampe i cenzura.“ Sloboda štampe, tj.novina se zalagala za pisanje o svim sferama ljudskog života, a cenzori to pisanje pokušavaju da stave pod svoju kontrolu. Vlast je uvijek težila da usmjeri i ograniči ljudsku misao, pa je zato i cenzura, kao sredstvo za postizanje tog cilja, veoma star društveni fenomen, odnosno konstanta ljudskog društvenog komuniciranja. U nekim historijskim periodima više, a u drugim manje izražena, vezana za crkvu, državu, institucije, grupe i pojedince, cenzura je uvijek bila pomoćnica vlasti u njenom učvršćivanju, ostvarivanju i produžavanju.

Prvi sukobi ove dvije tendencije kriju se u 15., 16. i 17. st. kada dolazi do velikih otkrića. Jedna od tadašnjih teza je bila da je Zemlja okrugla i da se okreće oko Sunca. To se protivilo mišljenju crkve da je Zemlja ravna ploča. Knjige čiji se sadržaj protivio učenju crkve bivale su spaljivanje, a samim tim i cenzurirane. Koncem 15. st. cenzori su bili katolički biskupi koji su predstavljali kraljevu zabranu da iko osim njega izdaje novine. 15., 16.. i 17. st. je također i vrijeme revolucija i unutarnjih sukoba,što ide u korist slobode štampe da slobodno pišu. Čovjek, samim tim sto je društveno biće, ima pravo da izražava slobodu medija, mišljenja je Džon Lok, engleski filozof.

 

 

Autocenzura

 

Ni u 18. st. nije bilo ništa bolje, vode se teške borbe oko slobode štampe. Vlasti, kao i uvijek sve čine po svojoj volji, stavljaju novinare i ljude koji štampaju novinare u pritvor. Konačno su se osmjeli novinari, i jedan od njih (koji je ostao anoniman) pušta u javnost novine kritikujući vladajući sloj, tj. samog kralja i vlast. 1776. u SAD donijeta je Deklaracija o nezavisnosti, kojom nvinari dobivaju slobodu štampe i pisanja. Nekoliko godina kasnije strogo se zabranjuje postavljanje granica slobodi štampe i komuniciranja. Kao i u vremenu prije, Francuska revolucija pridaje veliki značaj slobodi štampe. U socijalizmu se javlja i jedan novi pojam. Autocenzura je isto što i odgovornost, bez autocenzure nema uvažavanja drugog, nema dijaloga. Ima samo slijepe sile koja je jedna patologija moralna i mentalna, a i to se zna odavno, na to su upozoravali i prije Sokrata i kroz čitavu historiju poslije njega.

U svjetskim dokumentima o zdravlju, vidi se da je u katalogu faktora koji čovjeku kvare život, onih od kojih se čovjek i razboljeva, i ovakav javni govor. Autocenzura je pojava pisanja “friziranih” informacija i komentara, za koje autor smatra da će “proći”, čime sam nanosi štetu prikrivanjem dijela informacije i korigiranjem osobnog stava. Poseban oblik cenzure (i cenzora) predstavlja autocenzura. Sam pojam je, u stvari, vezan za psihoanalitički pojam cenzure svijesti kao permanentne funkcije selektovanja između nesvjesnog, svjesnog i predsvjesnog. Na ove podsvjesne mehanizme kojima pojedinci «dobrovoljno» ograničavaju i sužavaju vlastito izražavanje, pažnju je skrenulo iskustvo totalitarizma u dvadesetom vijeku. Ispostavilo se da cenzura ne znači nužno svevideće oko i gvozdenu pesnicu dalekog autoriteta koji se uzdižu nad svojim podanicima.

Cenzura može poprimiti potpuno drugačiji oblik. Ona može da odjekuje unutar nas, da se naseli u našem ja, da nas uhodi, kao privatni sekretar koji nas stalno podseća da ne smemo otići predaleko. Unutrašnji cenzor nas upozorava da je previše toga u igri – naš ugled, naša porodica, naša karijera, naš posao, zakonski postupak protiv naše kompanije (novinske kuće, radija televizije…). Zbog njega šutimo kao zaliveni, drhtimo, uvek dvaput promislimo – i sve to uz osmeh. On priskače u pomoć preovlađujućem mišljenju i hrani «gramofonski um» (Džorddž Orvel). Njegova ruka stiže i do naše djece, prijatelja, podučavajući ih da ne kazuju ono što zaista misle.» Budući da se cenzura ne odnosi samo na suzbijanje ideja i umjetničkih djela, već i na oblast informacija i ljudsku komunikaciju uopšte, u ovakvom civilizacijskom okruženju, ona kao prekid, ometanje ili iskrivljavanje komunikacije i relacije sa drugim, postaje oblik samoukidanja i samoponištenja čovjeka.

U savremenim društvima «komunikacijskog izobilja» cenzura u svom klasičnom obliku skoro da predstavlja anahronizam, ali izvedeni i usavršeni oblici manipulacije i industrijskog oblikovanja svijesti, predstavljaju njihov neodvojivi dio. Pored toga, izgleda da nije presudan društveni sistem koji se služi industrijom svijesti, već njen društveni zadatak koji je svuda isti: ovjekovečiti postojeće vladajuće odnose, što uostalom rade sve ideologije. Pri tome, oblast medija, koji se «disciplinuju iz straha od slobode» samo je jedan od podsistema koji su svi usmjereni ka istom cilju. U navedenom kontekstu grupe na vlasti sprovode cenzuru i kao represivno sredstvo kulturne politike. Razlike između pojedinih društava ovdje nisu u principu, već u stepenu, tj. širini i sveobuhvatnosti cenzure, njenoj pravnoj formi, formalnom postupku i proceduri, jasnim kriterijumima, postojanju posebnih organa sa utvrđenim ovlašćenjima, javnošću njihovog rada i sl. Ove razlike ne proizilaze isključivo iz karakteristika političkog sistema, već i ukupnog nivoa razvoja društava i njihovih (demokratskih) tradicija. Cenzura želi da mnoge događaje izbriše iz pamćenja, da uspostavi svoje istine i mjerila.

Masovni mediji kao sredstva oblikovanja i predstavljanja različitih mišljenja čine savršeni instrument za takav poduhvat. Ipak, u dugoj trci kroz historiju cenzori i inkvizitori su uvek gubili. Danas, u doba hiperinflacije sredstava komunikacije, cenzura djeluje tajnovito i voli da se prerušava. Imena pod kojima se ona može javiti mogu djelovati krajnje milozvučno i bezazleno. Zvanično, malo gdje ona postoji. Nezvanično, prisutna je u najrazličitijim oblicima i u najrazličitijim dijelovima svijeta. Dakle, cenzura u užem smislu znači zabranu izražavanja ili komuniciranja. Kao zakonska prisila znači zvaničnu akciju državnih ili paradržavnih organa radi sprečavanja pisanja, objavljivanja, prikazivanja određenih sadržaja, odnosno zabranu njihove distribucije. Zvanična cenzura bazira se na zakonu, ili odluci državnih organa u određenoj pravnoj formi ili proceduri. Nezvanična cenzura ne crpi snagu iz zakona, već, u najboljem, iz ubjeđenja, a u najgorem iz neumoljivog ekonomskog ili političkog pritiska.

Kao cenzor najčešće se javlja država i njene ustanove, ali i crkva, razne društvene institucije i grupe, posebno tzv. grupe za pritisak, ali i pojedinci (npr. u funkciji roditelja, vaspitača i sl.). Cenzuru mogu da vrše i mase, javno mnjenje ili revnosni građani (samozvani čuvari morala ili vjernici). Do situacija kada masa, narod ili gomila preuzimaju na sebe ulogu cenzora, a često i egzekutora, dolazi u sredinama sa niskom i autoritarnom političkom kulturom bez demokratskih tradicija i ustanova.Cenzura pretpostavlja odnos nejednakosti pošto cenzor ima moć koja ga stavlja iznad primaoca sadržaja, kako u pogledu pristupa informacijama, odnosno sadržajima, tako i u pogledu njihove selekcije, distribucije, korišćenja i kontrole. Cenzori se mogu razlikovati i po tome da li je njihov autoritet zasnovan na znanju (racionalan) ili na moći (iracionalan), odnosno po tome koliko su kompetentni. Sadržaj poruke (ideje, informacije) neprihvatljiv je za cenzora iz političkih, moralnih, estetskih, bezbjednosnih razloga, radi zaštite opšteg dobra itd.. Osim samog sadržaja, bitan je i kontekst u kome se on nalazi, tako da jedan isti sadržaj može biti dopušten u jednom simboličkom okruženju, a zabranjen u drugom komunikacijskom kodu. Zato nepoželljan sadržaj ne mora biti potpuno zabranjen, već se može naknadno intervenisati na poruci, koja se nakon promene koda, odnosno “komunikacijskog retuširanja”, pušta u opticaj. Poruka (ideja, informacija) se može prenositi putem televizije, radija, štampe, knjige, plakata, postera, rezglednice, fotografije, audio i video diskova, komjuterskih mreža, javnih predavanja i tribina i na druge načine.

U većini zemalja zakonom o štampi određena su pravila koje se odnose na štampanje, objavljivanje i elektronske medije. Ovi propisi često određuju i prava i odgovornosti novinara. Postojanje zakona o štampi ne predstavlja samo po sebi ugrožavanje slobode izražavanja, ali je zloupotreba zakona o štampi radi tobožnjeg unapređenja slobode štampe raširena u svijetu. Cenzura je veoma stari instrument široko primenjivan radi očuvanja uticaja, moći, autoriteta, bogatstva i ugleda bogova, kraljeva, careva, sultana, faraona i drugih vlastodržaca, ali i sveštenika, partijskih moćnika i struktura na kojima su njihove pozicije počivale, a koje su mogle da budu ugrožene iznošenjem činjenica ili kritičkih opservacija o njima. Ona je mjera koju su primjenjivali najrazličitiji režimi i sistemi: teokratski, aristokratski, oligarhijski, despotski, demokratski, populistički, fašistički, bonapartistički, buržoaski, socijalistički, komunistički, nacionalistički, republikanski, monarhistički, itd. Danas se, dakle, u demokratskom svijetu sloboda izražavanja ne smatra svojinom bilo kog političkog sistema ili ideologije, već kao univerzalno ljudsko pravo, definisano i garantovano međunarodnim pravom. Od slobode izražavanja neodvojivo je i pravo čovjeka da bude informisan. Sloboda izražavanja i sloboda informisanja nisu samo osnovi za humani razvoj pojedinca, već su od značaja za njegov pun demokratski anganžman u upravljanju društvom.

 

Piše: Azra Kahriman

Share This Post

Google1

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *