Hamida

Britanski utjecaj na podjelu arapskog svijeta

Britanski utjecaj na podjelu arapskog svijeta
Decrease Font Size Increase Font Size Text Size Print This Page

Razvoj modernih svjetskih država na račun arapskog svijeta je fascinantan. Prije 100 godina, većina arapskog stanovništva  bila je dijelom velike multietničke države, Osmanskog carstva /halifata, sa sjedištem u Istanbulu. Međutim, današnja karta arapskog svijeta podsjeća na dječiju slagalicu. Zapetljani i zamršeni ishodi događaja iz 1910. godine naznačili su kraj osmanske vladavine; stvaranje novih država čije su se granice protezale do Bliskog istoka, a u isto vrijeme razdvajajući muslimanski narod. Mnogi faktori su bili preteča takvom stvaranju, ali ako bi izvojili državu čija je uloga u ratu bila veća od očekivane, onda bi za primjer uzeli Britaniju. Krajnji ishod kreiranja tri odvojena sporazuma doveo je do različitih političkih neslaganja koji su utjecali na podjelu muslimanskog svijeta.

 

Izbijanje Prvog svjetskog rata

U ljeto 1914. godine, počeo je rat u Evropi. Udruženja saveznika, utrka za militantno oružje, kolonijalni zahtjevi, loše upravljanje na najvišim nivoima vlasti, doveli su do razarajućeg rata odnoseći  živote 12 miliona ljudi od 1914. do 1918. godine. U sastav sila Antante  ušle su Britanija, Francuska i Rusija dok su se Centralne sile sastojale od Njemačke i Austro-Ugarske.

Na samim počecima rata Osmansko carstvo je bilo neutralno. Bili su daleko slabiji od svih država uljučenih u trenutni rat, a s druge strane, bili su pod prijetnjom unutrašnjih i vanjskih sila. Osmanski halifa je smatran pijunom, a zadnjih sultan, Abdulhamid II   je 1908. godine  svrgnut sa vlasti, dok je njegova vladavina zamijenjena vojnom upravom „Trojice paša“. Nosili su korjene iz sekularne, zapadnjačke grupe „Mladi Turci“. Osmanlije su bile u lošoj finansijskoj situaciji, u velikim dugovima koje nisu mogli isplatiti evropskim silama. Nakon neuspjelog pokušaja da se priključe silama Antante, njihov sljedeći korak je bio sklapanje pakta sa Centralnim silama, oktobra 1914. Odmah po neposrednom sklapanju ugovora, Britanci su djelovali na raspuštanju i proširenju Osmanskog carstva na bliskoistočno carstvo. Za to vrijeme su preuzeli kontrolu nad Egiptom ( od 1888.) i Indijom ( od 1857.). Obzirom da se osmanski Bliski istok nalazio u središtu ove dvije važne kolonije, Britanci su bili odlučni u namjeri da ga unište.

 

Arapski ustanak

Jedna od mutnih strategija na kojima je radila Britanija jeste izazivanje sukoba interesa između Osmanskog arapskog carstva i tadašnje vlade. Naišli su na dobrovoljnog saučesnika sa područja Hejaza, zapadne pokrajine arapskog poluostrva. U borbi Britanije protiv Osmanlija pridružio se emir (vladar) Meke, Šarif Hussein bin Ali.

Razlozi sklapanja pakta protiv muslimana do dan danas su ostali nepoznati. Međutim, kao mogući razlozi Šarifove pobune protiv svog naroda uzima se lično neslaganje sa ciljevima Trojice paša, nezadovoljstvo osmanskom vladavinom ili jednostavno želja da stvori i upravlja vlastitim carstvom. Kakav god razlog bio, bio je odlučan da podrži Britance protiv Osmanlija. Zauzvrat, obećan mu je novac, oružje za njegove pobunjenike, te pri završetku rata pomoć u stvaranju vlastitog arapskog carstva koje će se protezati preko cijelog arapskog poluostrva, uključujući Siriju i Irak. Način na koji su dvije strane pregovarale bio je u formi pisama, poznatiji pod nazivom „ McMahon- Hussein dopisivanje“. Šarif Hussein je o pitanjima pobune i sve što dolazi uz to, razmatrao sa višim britanskim komesarom za Egipat, gospodinom Henrijem McMahonom.

U junu, 1916. godine, Hussein je predvodio grupu naoružanih Beduina Hejaza, u borbi protiv naoružanih Osmanlija. Uz pomoć britanske vojske i mornarice, za samo nekoliko mjeseci, arapski pobunjenici uspjeli su zauzeti mnoge gradove u Hejazu, uključujući Džedu i Meku. Britanci su obezbjeđivali pomoć u vidu vojnog naoružanja, novca, savjetnika ( uključujući legendarnog  ‘Lawrenca od Arabije’) i zastavu. Britanci su izradili zastavu za arapske pobunjenike, poznatu pod nazivom „zastava arapskog ustanka“. Ta ista zastava je vremenom postala simbolom drugih arapskih država, poput Jordana, Palestine, Sudana, Sirije i Kuvajta.

Od 1917. do 1918. godine arapski pobunjenici su uspjeli zauzeti neke od glavnih osmanlijskih gradova. S druge strane, Britanci su napredovali prema Palestini i Iraku, istovremeno, potpomognuti Arapima, zauzimajući gradove poput Jerusalema, Bagdada, Amana i Akabu. Važno je istaći da arapski ustanak nije imao podršku većinskog arapskog stanovništva. Ono što su Arapi tada sprovodili, bio je pokret nekoliko hiljada plemena, vođeni liderima koji su nastojali preko njih povećati vlastite uticaje, tako da se velika većina arapskog naroda nije uvlačila u konflikt, niti podržavala pobunjenike i osmansku vladavinu.

 

Sporazum Sykes- Picot

Mnogo prije početka arapske pobune i prije Husseinovog plana stvaranja vlastitog carstva, Britanija i Francuska su imali već zacrtane ciljeve. U zimu 1915-1916. godine, diplomati, gospodin Mark Sykes iz Britanije i Francois Georges- Picot iz Francuske, sastali su se radi odlučivanja sudbine post-Osmanskog arapskog svijeta.

Suglasno sa onim što će postati poznato kao Sykes- Picot sporazum, Britanija i Francuska su se odlučile za podjelu arapskog svijeta među sobom. Britanija je preuzela kontrolu nad Irakom, Kuvajtom i Jordanom, a Francuska je uzela prevlasta nad današnjom Sirijom, Libanonom i sjevernom Turskom. Sudbina Palestine je kasnije odlučena. Zone kontrole koje su imale Britanija i Francuska dopuštale su određeni dio arapske samouprave u područjima, ali samo uz budno oko evropljana. U drugim područjima, Britancima i Francuzima obećana je potpuna kontrola.

Iako je sporazum Sykes- Picot trebao biti tajni sporazum, njegovo javno proglašenje se desilo 1917. godine, kada ga je ruska Bolševik vlada izložila. Ovaj sporazum je bio u suprotnosti onoga što je Britanija obećala Šarifu Husseinu, što je rezultiralo popriličnim trzavicama između Britanaca i Arapa. Međutim, ispostavilo se da ovo nije zadnji konfliktni sporazum koji će Britanija nametnuti.

 

Balfour deklaracija

Još jedna grupa koja je zahtjevala pravo učešća u političkom kreiranju Bliskog Istoka su bili cionisti. Cionizam je politički pokret koji se poziva na uspostavljanje jevrejske države na mjesto Svete zemlje, Palestine. Osnovan je 1880. godine  kao pokret koji nastoji oformiti jedinstvenu jevrejsku domovinu, daleko od Evrope ( Njemačka, Poljska, Rusija) i njenih utjecaja.

Najzad, tokom Prvog svjetskog rata, cionsti su vršili pritisak na britansku vladu, tražeći pravo nad Palestinom nakon završetka rata. Unutar britanske vlade  bili su oni koji su podržavali ovakav poduhvat. Jedan od njih je bio Sekretar stranih poslova Britanije, Artur Balfour. U pismu, poslanom vođi cionističkog društva, Baraonu Rothschildu ( 11.1917.godine), zahtjeva potporu ovlaštenih Britanaca u svrhu uspostavljanja jevrejske države u Palestini, u kome traži olakšice pri uspostavljanju Palestine jevrejskom državom, gdje neće biti narušena civilna i vjerska prava ne -jevrejskih stanovnika Palestine, ili prava i politički status  Jevreja u drugim državama.

 

Tri konfliktna sporazuma

Do 1917. godine, Britanija je sklopila tri različita sporazuma sa tri različite grupe, obećavajući tri različite političke budućnosti za arapski svijet. Arapi su inzistirali na obećanom arapskom kraljevstvu, obećanom još za vrijeme Š. Husseina, međutim, Francuzi i Britanci su tu istu zemlju podjelili među sobom. S druge strane, cionisti su očekivali da će dobiti Palestinu, po Belfourovom obećanju.

Prvi svjetski rat je završio 1918. godine pobjedom Antante i potpunim raspadom Osmanskog carstva. Iako se termin „Osmanlije“ zadržao do 1922. ( termin „halifat“ do 1924.), sva bivša osmanska zemlja bila je pod okupacijom. Rat je bio završen, dok je budućnost Bliskog istoka još uvijek bila predmet diskusije između tri različite strane.

Onda, koja je strana pobjedila? Niko u potpunosti nije dobio ono što je htio. Kao posljedica Prvog svjetskog rata, uspostavljena je Liga Naroda. Jedan od njenih zadataka bila je podjela prethodno osvojenih osmanskih područja. Izdat je mandat,  kojim su upravljali Britanci ili Francuzi. Liga naroda je trebala uspostaviti granice onoga što mi danas vidimo na političkim mapama Bliskog istoka. Granice su uspostavljene ne uzimajući u obzir želje ljudi koji tu žive. Od etničkih, geografskih pa sve do vjerskih granica, sve je bilo proizvoljno određeno. Čak i danas se ljudi Bliskog istoka ne razlikuju po političkim granicama. U nastojanju okretanja Arapa jednih protiv drugih, razlike između Iračana, Sirijaca, Jordanaca i drugih su u potpunosti kreirane od strane evropskih kolonizatora.

Kroz svoj mandat,  Britanci i Francuzi su posjedovali onoliko kontrole koliko su željeli nad Bliskim istokom. Što se tiče Šarifa Husseina, njegovim sinovima je data mogućnost da upravljaju ovim mandatima,  ali pod britanskim nadzorom. Princ Faisal je imenovan za kralja Sirije i Iraka, a princ Abdullah je postao kralj Jordana. Na osnovu ovoga, ispostavlja se da su jedino Britanija i Francuska imale prevlast na ovim područjima.

Kada je riječ o cionistima, sa dozvolom Britanske vlade dopušteno im je naseljavanje u Palestinu, ali uz ograničenja, zbog toga što Britanija nije željela još više rasrditi Arape Palestine, tako da su nastojali ograničiti broj Jevreja koji su se doseljavali u Palestinu. Međutim, takav stav je naljutio cioniste koji su od 1920 do 1940. godine ilegalno migrirali u Palestinu, čije su migracije Arapi shvatili kao prisvajanje zemlje koja je bila njihova od kako je Salah- al – Din osobodio 1187.

Političke nesuglasice koje je Britanija proizvela, kao posljedica Prvog svjetskog rata, su vidljive i danas.  Različiti dogovori i naknadne države osnovane da bi razdvojile muslimane, dovele su do političke nestabilnosti Bliskog istoka. Širenje cionizma, praćeno razjedinjavanjem muslimana na tom području, pridonijelo je stvaranju korumpiranih vlada i finansijskog kraha za čitav Bliski istok. Razlike koje je Britanija ubacila u muslimanski svijet su ostale trajne, uprkos ponovnom formiranju arapskih država  u zadnjih 100 godina.


 

 

Izvor: lostislamichistory

Za Al-Rasub prevela Elvira Memić

Share This Post

Google1

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *